Jak odnaleźć sens w świecie pozbawionym granic

‍

Nie musisz pracować, by dostatnio żyć. Nie musisz mieć rodziny, żeby się rozmnażać. Nic nie musisz. Inteligentne środowisko technologiczne, wirtualne światy wyobraźni i designerskie farmaceutyki zapewniają ci zdrowie, rozrywkę i wyciszenie samoświadomości. Nie dają tylko jednego: sensu życia. Projektowaniem sensu życia dla miliardów ludzi zajmują się zawodowcy w rodzaju Pawła Kostrzewy. 

‍

Kto jednak wyprowadzi z pustyni nihilizmu samego Pawła? Jak ma on sam sobie wyreżyserować sens życia?

‍

Każdy człowiek musi mieć jakieś absolutne linie oporu, które nadają wartość jego sukcesom i porażkom.

Najczęściej nagradzana i tłumaczona powieść Jacka Dukaja

Akcja Lodu toczy się w alternatywnej rzeczywistości, w której I wojna światowa nigdy nie wybuchła, jest rok 1924, a Królestwo Polskie nadal znajduje się pod władzą cara i w Belle Epoque. Warszawę skuwa lód – w środku lata burze śnieżne zasypują drogi. Lute - nieziemskie anioły Mrozu - spacerują ulicami miast, zamrażając prawdę i fałsz…

Benedykt Gierosławski, zdolny matematyk i niepoprawny hazardzista, na zlecenie carskiego Ministerstwa Zimy zostaje wysłany Ekspresem Transsyberyjskim do skutego lodem Irkucka. Ma stąd wyruszyć na poszukiwanie swojego ojca, podobno potrafiącego porozumiewać się z lutymi.

Lód przedstawia świat odmieniony na poziomie logiki: Zimą rządzi logika dwuwartościowa, Latem – trójwartościowa. Ta zmiana ma konsekwencje na wszystkich poziomach świata przedstawionego i tekstu powieści, od fizyki, przez prawo, psychologię i religię, do wyjątkowego sposobu narracji.

Powieść nagrodzona m.in. Europejską Nagrodą Literacką i Magnesia Litera.

‍

Powieść, na podstawie której Netflix wyprodukował serial Into the Night‍

Tajemnicze promieniowanie zabija wszelkie życie organiczne na Ziemi. Nielicznym ludziom udaje się na czas przekopiować swe scyfryzowane umysły w maszyny.  Co tak naprawdę zostało ocalone w zerach i jedynkach? Ludzie – czy tylko ich żałosne, samooszukujące się powidoki?  

Opanowują one ten świat po końcu świata, „żyjąc” w ciałach mechów i seksbotów. Prowadzą wojny, uprawiają politykę, tworzą ideologie i szalone religie metalu, budując cywilizację po cywilizacji, życie po życiu i ludzkość po końcu ludzkości.

Aksolotl to forma larwalna zwierzęcia, które nigdy nie osiąga dorosłości.

Czy będzie możliwy powrót do człowieczeństwa larwalnego: miękkiej biologiczności śmiertelnych Homo sapiens? Gdy człowiek już został przymuszony do przeobrażenia się w coś innego, dalece potężniejszego?

Powieść egzystencjalna z życia robotów.

Na podstawie tego opowiadania powstał krótkometrażowy film animowany Tomasza Bagińskiego nominowany do Oscara

Planetoidy w układzie gwiazdy Lévie. Wypadek zmusza holownik „Sagittarius” do schronienia się na jednej z nich. Tlenu nie starczy jednak dla wszystkich w holwniku. Izmir Predú poświęca się, by reszta załogi przeżyła.

Mijają lata, a do jego grobu na zimnej, pozbawionej atmosfery planetoidzie ciągną pielgrzymki. Czy naprawdę zdarzają się tam cudowne uzdrowienia? Jeden z ozdrowieńców funduje na grobie Izmira kościół z żywokrystu. Z żywokrystu się nie buduje, żywokryst się sadzi – łączy on w sobie nanotechnologię, biologię organiczną i algorytmy ewolucyjne. Katedra więc rośnie, dojrzewa, rozkwita. Jest żywa i martwa, jest budynkiem i organizmem, jest dziełem sztuki i aktem wiary.

Na planetoidy przybywa ksiądz Pierre Lavone, by rozstrzygnąć kwestię świętości i cudów Izmira Predú – zanim planetoidy razem z Katedrą przepadną na wieczność w międzygwiezdnej pustce.

‍

Uniwersum ukształtowane przez Arystotelesa w imponującej powieściowej formie Dukaja

Rzecz dzieje się w świecie, gdzie prawa rządzące rzeczywistością bliższe są domysłom Arystotelesa na temat Formy i Materii niż teoriom fizycznym Newtona i Einsteina; w świecie geocentrycznym, zbudowanym z pięciu żywiołów, w którym nowożytna nauka jako pogląd z gruntu fałszywy nigdy się nie rozwinęła. Druga inspiracja pochodzi zaś z Witolda Gombrowicza i jego przemyśleń na temat potęgi formy w relacjach międzyludzkich.

Inne pieśni to powieść psychologiczna i przygodowa; to epika wojenna i traktat filozoficzny; to wirus umysłu, który zmienia postrzeganie rzeczywistości przez czytelnika.

Hieronim Berbelek był ongiś człowiekiem silnej Formy i wielkich ambicji; teraz marnieje w roli kupca, stłamszony, pobity. A jednak to jemu przyjdzie stawić czoła największemu zagrożeniu i tajemnicy: adynatosom, bytom niemożliwym, bo pozbawionym formy – o których nie da się w zgodzie z prawdą powiedzieć nic; które deformują język, myśl i logikę.

W jaki sposób człowiek sam sobie nadaje Formę? Co poprzedza wszelkie pragnienie wielkości?

‍

Twórczość w czasach sztucznej inteligencji. Zbiór esejów

Technologia pisma stworzyła cywilizację człowieka. Myślenie pismem oznacza myślenie symbolami, ideami i kategoriami. Daje bezpośredni dostęp do wnętrza innych: ich emocji, przeżyć i poczucia „ja”.

W esejach ze zbioru Po piśmie Dukaj opisuje ludzkość u progu nowej ery. Kolejne technologie „bezpośredniego transferu przeżyć” – od fonografu do telewizji, Internetu i virtual reality – wyprowadzają nas nieubłaganie z domeny pisma. Stopniowo, niezauważalnie odzwyczajamy się od człowieka, jakiego znaliśmy z literatury – od podmiotowego „ja”.

Jakie są konsekwencje tego procesu? Jak bez „ja” uprawiać sztukę, filozofię, politykę, naukę? Czy jest możliwa religia – a więc wyobrażenie transcendencji – ludzi niezdolnych do myślenia o tym, czego nie widać, nie słychać, nie można dotknąć?

Po piśmie to eseistyczna podróż wokół najbardziej fascynujących zagadnień współczesnej cywilizacji – aż do jej kresu i do kresu człowieczeństwa, jakie znamy.

‍

Fikcje badające ekstrema idei narodowych

W tomie zebrano powieść Xavras Wyżryn oraz trzy opowiadania: Gotyk (Gothic), Sprawa Rudryka Z. (The Case of Rudrik Z.) i Przyjaciel prawdy (A Friend of Truth).

Rajd atomowy na Moskwę. Proces jednej dwunastej tyrana. Eksperyment myślowy racjonalnego antysemity. Kabalistyczny Spisek Koronacyjny w pozostającej pod rozbiorami Rzeczypospolitej.

W tych czterech różniących się stylem, konwencją i epoką historyczną utworach Dukaj pokazuje, jak zanika granica między wojną a terroryzmem, rozumem i wiarą, człowiekiem i narodem, bohaterem i potworem.

‍

Ostateczna space opera

XXIX wiek. Ludzkość jest jedną z wielu cywilizacji w Mlecznej Drodze podążających tą samą nieuchronną drogą Progresu: od form biologicznych, zadanych przez ewolucję, przez byty cyfrowe (AI i nieśmiertelne umysły cyfrowe), lecz nadal ograniczone fizyką naszego wszechświata – do bytów nią nieograniczonych, powstałych dzięki nauce o zmienianiu praw fizyki.

Żelazna logika Progresu definiuje miejsce w hierarchii wiedzy i władzy. Tradycyjny, biologiczny Homo sapiens znajduje się w niej na samym dole, stanowiąc zarazem relikt i świętość  Cywilizacji.

W takim świecie pojawia się Adam Zamoyski, wskrzeszony z wraku statku kosmicznego XXI-wieczny astronauta. Z tajemniczego powodu to o niego walczą największe potęgi postludzkie i postfizyczne.

Powieść porównywana do takich dzieł SF jak Anathem Neala Stephensona czy Diaspora Grega Egana.

Powieść-haiku o czytaniu świata i o ulotności życia

Zmierzch kultury samurajów i narodziny nowoczesnej Japonii. Życie, nauka i wojna – odmalowane lekkim pędzelkiem słów, w narracji naśladującej strukturę i ducha haiku.

Pod koniec XIX wieku do cesarza Mutsuhito trafia emisariusz Kraju, Którego Nie Ma, aby zawrzeć sojusz oparty na odkryciu metalu lżejszego od powietrza. W górskich stoczniach Hokkaidō powstaje ażurowa flota Cesarskiej Marynarki Nieba. A wszystko to zapisuje swoją sekretną kaligrafią Kiyoko, córka samuraja zbuntowanego przeciwko porządkom rozumu i demokracji.

Imperium chmur to powieść o relacji języka i pisma do rzeczywistości, o iluzji „ja” człowieka Zachodu, o wędrowaniu znaczeń między umysłami i kulturami, i o sztuce czystego przeżywania.

Położysz dwa przeżycia obok siebie – stworzysz sens, który nie istniał w każdym przeżyciu z osobna.

‍

Rola i siła literatury w erze bezpośredniego transferu przeżyć

Kiedy czytamy obecnie Serce ciemności, czytamy inną książkę niż Brytyjczycy w roku 1899. Te same zdania otwierają w nas inne przeżycia. Inne słowa-klucze pasują bowiem do czytelników coraz odleglejszych od świata i kultury oryginału.

Wszystko trzeba zmienić, aby najważniejsze – przeżycie zadane przez autora – pozostało takie samo. Transfuzja ciemności, czyli Joseph Conrad piszący w głowie Jacka Dukaja Heart of Darkness to odważny projekt literacki i zarazem eksperyment myślowy. To także spotkanie dwójki gigantów literatury w starciu o uwagę współczesnego odbiorcy.

‍„Nie jestem tłumaczem. Jestem autorem Josepha Conrada piszącego Heart of Darkness dla dwudziestopierwszowiecznych  czytelników”.

Futurystyczna saga rodzinna

Akcja rozgrywa się w Zielonym Kraju, dawnej Grenlandii. Panuje tam klimat stepowy, jako że w istocie jest to ostatnia enklawa ludzkości starego typu w świecie po rewolucji technologicznej, pożerającej i zmieniającej wszelką materię w nośnik procesów cyfrowych.

Bohater trafia do starego astronoma i tak zaczyna się droga chłopca ku dorosłości - przez miłość, małżeństwo, ojcostwo, zdrady, żałoby i kompromisy. Równocześnie trwa jego podróż ku gwiazdom, zjednoczenie z rozrastającą się w odległym układzie gwiezdnym Extensą.  

Extensa to futurystyczna saga rodzinna, pełna nostalgii i dziecinnego zdumienia dziwnością świata. Opowiada nie tylko o sztafecie pokoleń przodków, ale przede wszystkim o pokoleniu ostatnim, po odejściu którego nie będzie już następnych, bo nie będzie już ludzkości.

Zbiór opowiadań Jacka Dukaja

‍

Książka zawiera powieść Linia oporu (Line of Resistance) oraz opowiadania: Oko potwora (The Eye of the Monster), Szkoła (The School), Król Bólu i pasikonik (King of Pain and a Grasshopper), Crux, Serce Mroku (Heart of Darkness), Aguerre w świcie (Aguerre at Dawn), Piołunnik (Wormwood).

Magiczna baśń o grudniowej nocy 1981 roku, gdy w Polsce pod dyktaturą komunistyczną wprowadzono stan wojenny

Alicja wędrowała przez Krainę Czarów, Adaś natomiast wyrusza przez miasto z czarnego snu PRL-u. Zagubiony między okrutnymi alegoriami postaci Szpiclów, Milicjantów, Opozycjonistów, Bubeków i ZOMO, poszukuje ojca porwanego z domu przez Wrońca.

Wroniec to najnowsze dzieje Polski ujęte w zaskakującą, ekstrawagancką formę bajki dla dzieci i dorosłych, zbudowanej z nieoczywistych skojarzeń małego chłopca straumatyzowanego przez Historię. To pełen gier językowych i fantasmagorii sen o utraconym dzieciństwie i zatrutej młodości

Na książkę składają się także wierszowane piosenki pełne absurdalnego humoru oraz szalone kolorowe ilustracje autorstwa Jakuba Jabłońskiego.

Powieść została zaadaptowana na widowisko teatralne przez Jerzego Bielunasa w Teatrze Kamienica (2010) oraz Jana Peszka we Wrocławskim Teatrze Lalek (2011). Na podstawie książki powstała również edukacyjna gra planszowa.

‍

Coming of age story w świecie, w którym ostatnią i jedyną nauką człowieka jest archeologia

Wszystko już było. Od początku istnienia wszechświata niezliczone cywilizacje najróżniejszych gatunków inteligentnych odkryły i stworzyły wszystko, co było do odkrycia i stworzenia. Teraz, po miliardach lat, można jedynie odkopywać ruiny wymarłych potęg i wykradać ich skarby.

Ojciec Zuzanny był archeologiem obcych cywilizacji. Największe korporacje i najpotężniejsze państwa Ziemi od wielu lat mają dostęp do cmentarzyska nieludzkich sztuk i technologii – zwanego Miastem – lecz kryją prawdę o nim przed masami; od dawna wynalazki ludzkości nie są odkryciami ludzi, lecz łupami z wypraw ksenoarcheologów. Ojciec Zuzanny zaginął na takiej wyprawie. Teraz, na osiemnaste urodziny, otrzymuje ona przesyłkę z kluczem do Miasta i tajemniczymi wskazówkami od ojca.

Córka łupieżcy zabiera czytelników na spacer ulicami Nieskończoności, do przedwiecznego Miasta - odbicia wszystkich miast zbudowanych kiedykolwiek przez ludzi i nie ludzi, w tym wszechświecie i w poprzednich, skarbnicy wszelkiej wiedzy i pola zmagań między Potęgam

High concept science fiction w aurze religii i metafizyki

Zbiór ośmiu wczesnych opowiadań Jacka Dukaja: Ruch Generała (The Iron General), IACTE, Irrehaare, Muchobójca (Flykiller), Ziemia Chrystusa (Christ’s Earth), Katedra (The Cathedral), Medjugorje, In Partibus Infidelium.

Słynna Katedra zainspirowała Tomasza Bagińskiego do stworzenia animacji nominowanej do Oscara. Irreehaare, powstałe na długo przed Matrixem, przedstawia ludzkość uwięzioną w multiversum VR. Ziemia Chrystusa opowiada o próbie podboju alternatywnej rzeczywistości, w której Chrystus nie umarł na krzyżu, nie zmartwychwstał, lecz zaprowadził Królestwo Boże na Ziemi.

Wspólny mianownik większości opowiadań stanowią tematy religijne, ujmowane w kontekście postępu technologicznego.

‍

‍

Cyberpunk noir

Połowa XXI wieku, USA późnego kapitalizmu. Rozwarstwienie ekonomiczne odbija się w rozwarstwieniu biologicznym: inżynieria genetyczna pozwala bogatym rzeźbić swoje ciała i projektować potomstwo. Gospodarka jest domeną AIs, które toczą z sobą wojny w wielopiętrowych modelach rynku, niezrozumiałych dla ludzi. Większość funkcji państwa uległa prywatyzacji. Większość relacji międzyludzkich określa sztywny protokół: jeśli należysz do elity, możesz zostać pozwany za minę, gest, myśl; wolność jest tylko dla nierzeźbionej biedoty.

W tym świecie jak ryba w wodzie czuje się polityk i lobbysta Nicholas Hunt. Przynajmniej do chwili, gdy zacznie podejrzewać, że na Ziemię przenikają Obcy. A polem ich inwazji jest ludzki umysł: zachowania, mody, trendy.

Tymczasem biologia Homo sapiens i samo człowieczeństwo też stało się już wyłącznie kwestią mody.

Powieść była inspiracją dla powstania filmu All Secrets z 2008 roku w reżyserii Tomasza Suskiego.